هوشمندسازی زنجیره سوخت؛ مقابله با قاچاق و صیانت از منابع در شرایط ناترازی

در همین چارچوب، شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران در دولت چهاردهم مجموعه‌ای از اقدامات را برای به‌روزرسانی سامانه‌های اطلاعاتی، شناسایی کارت‌های سوخت نامعتبر، کنترل مصارف غیرواقعی، مقابله با بارنامه‌های صوری و توسعه سامانه‌های میترینگ و پایش در دستور کار قرار داد.

پالایش داده‌ها؛ اولین گام برای کنترل جریان سوخت

یکی از اقدامات مهم در این حوزه، به‌روزرسانی بانک اطلاعاتی سامانه هوشمند سوخت با پیگیری از طریق ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز، دادستانی کل کشور و همکاری فراجا بود.

در فاز نخست اجرای این طرح، حدود 576,868 کارت سوخت نامعتبر شناسایی شد و از برداشت غیرمجاز روزانه 3.1 میلیون لیتر سوخت جلوگیری شد.

این اقدام نشان داد که بخشی از مدیریت ناترازی، نه از مسیر تولید بیشتر، بلکه از طریق شناسایی و حذف مصارف غیرواقعی و جلوگیری از خروج فرآورده از چرخه رسمی قابل تحقق است.

مقابله با قاچاق؛ صیانت از منابع محدود

بر اساس برآورد دستگاه‌های کاشف، مجموع قاچاق بنزین و گازوئیل از کشور روزانه حدود 20 میلیون لیتر اعلام شده که ارزش سالانه آن 5 میلیارد دلار، معادل بیش از 200 هزار میلیارد تومان برآورد شده است. از این میزان،10 درصد مربوط به بنزین و 90 درصد مربوط به نفت‌گاز اعلام شده است. 

در چنین شرایطی، مقابله با قاچاق تنها یک اقدام انتظامی یا مقابله‌ای نیست، بلکه مستقیماً با مدیریت منابع سوخت و کنترل ناترازی ارتباط پیدا می‌کند. به همین دلیل، در دولت چهاردهم بخشی از اقدامات بر شناسایی الگوهای غیرعادی مصرف و کنترل داده‌های مرتبط با حمل‌ونقل و مصرف نفت‌گاز متمرکز شد.

کنترل مصارف غیرواقعی در بخش حمل‌ونقل

در حوزه حمل‌ونقل نیز با بررسی اطلاعات و همکاری دستگاه‌های ذی‌ربط، بیش از 66,000 پروانه فعالیت درون‌شهری غیربومی صادرشده از سوی شهرداری‌ها کاهش یافت و مستندات بیش از 12,000 فقره کارت سوخت مهاجر شناسایی‌شده برای اقدام به مناطق مربوطه ارسال شد.

همچنین تخلف بالغ بر 77 هزار بارنامه صوری صادرشده از سوی 20 شرکت باربری شناسایی شد که در این موارد، سوءاستفاده از بیش از 12 میلیون لیتر نفت‌گاز یارانه‌ای مطرح بود و موضوع برای اقدام به سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای منعکس شد. 

مجموع این اقدامات در چهار ماه نخست سال 1404، به صرفه‌جویی بالغ بر540 میلیون لیتر نفت‌گاز بخش حمل‌ونقل در مقایسه با مدت مشابه سال قبل منجر شد.

راه‌اندازی سامانه سوخت من

هوشمندسازی در دولت چهاردهم تنها به کنترل و مقابله با تخلف محدود نماند و در بخش خدمات نیز توسعه یافت.

سامانه «سوخت من» راه‌اندازی شد و صدور آنی کارت هوشمند سوخت در دستور کار قرار گرفت. همچنین با راه‌اندازی بازوی «بله»، تلاش شد ارائه خدمات و دریافت بازخوردهای شرکت ملی پخش، سریع‌تر و غیرحضوری‌تر شود.

این تغییرات، بخشی از حرکت صنعت پالایش و پخش به سمت ارائه خدمات مبتنی بر داده و کاهش فرآیندهای حضوری در زنجیره سوخت بود.

اندازه‌گیری هوشمند؛ کنترل فرآورده از مبدأ تا مقصد

در کنار سامانه هوشمند سوخت، توسعه سیستم‌های میترینگ و مانیتورینگ انتقال فرآورده نیز دنبال شد. این اقدامات با هدف افزایش دقت اندازه‌گیری و امکان رصد بهتر جریان فرآورده در شبکه انتقال انجام می‌شود.

در همین زمینه، قرارداد تأمین134 دستگاه سیستم میترینگ بازوهای بارگیری پیگیری شد و تجهیز مخازن موجود در انبارها به پکیج TGS برای اتصال به سامانه دیسپچینگ موجودی مخازن جایگاه‌های عرضه سوخت در دستور کار قرار گرفت. همچنین اجرای سیستم میترینگ نیروگاهی به تعداد 8 اسکید و نصب و راه‌اندازی سیستم میترینگ نفت خام ری به پالایشگاه تهران از دیگر اقدامات این حوزه بود. 

از سوی دیگر، برای اجرای سامانه جامع مدیریت هوشمند انرژی، توسعه سیستم‌های میترینگ و مانیتورینگ انتقال فرآورده در دستور کار قرار گرفت که با توجه به گستردگی جغرافیایی پروژه و تعداد بالای ذی‌نفعان، زمان‌بندی اجرای آن تا مردادماه 1407 به‌صورت مشروط تمدید شد.

حکمرانی داده؛ مقدمه تصمیم‌گیری دقیق‌تر

تجربه دو سال گذشته نشان داد که در شرایط ناترازی، تحریم و محدودیت منابع، تصمیم‌گیری دقیق درباره سوخت بدون دسترسی به داده‌های معتبر و به‌روز امکان‌پذیر نیست. از همین رو، تکمیل سامانه‌های میترینگ، مانیتورینگ، کارت سوخت و سامانه‌های اطلاعاتی را می‌توان بخشی از حرکت صنعت به سمت حکمرانی داده‌محور دانست.

این رویکرد در برنامه‌های راهبردی شرکت نیز جایگاه مشخصی دارد؛ از جمله مدیریت هوشمند زنجیره تأمین سوخت با تکمیل و توسعه سیستم‌های میترینگ و مانیتورینگ انتقال فرآورده و مدیریت یکپارچگی دارایی‌های فیزیکی بر مبنای مدیریت ریسک. 

حکمرانی هوشمند در شرایط بحران

اهمیت این اقدامات در شرایط بحرانی دو سال گذشته بیشتر نمایان شد. صنعت پالایش و پخش هم‌زمان با ناترازی و محدودیت‌های تحریمی، با دو جنگ تحمیلی نیز مواجه شد؛ شرایطی که حفظ جریان سوخت و امکان تصمیم‌گیری سریع و دقیق درباره منابع موجود را به ضرورتی عملیاتی تبدیل کرد.

در چنین وضعیتی، داده معتبر، سامانه‌های هوشمند و امکان رصد لحظه‌ای جریان فرآورده تنها ابزارهای فناورانه نیستند؛ بلکه بخشی از ظرفیت صنعت برای مدیریت بحران، جلوگیری از انحراف منابع و حفظ کارایی شبکه تأمین سوخت محسوب می‌شوند.

روایت عبور در این بخش، روایت حرکت از مدیریت سنتی جریان سوخت به سمت حکمرانی هوشمند و داده‌محور است؛ مسیری که در آن شناسایی کارت‌های نامعتبر، کنترل مصارف غیرواقعی، مقابله با بارنامه‌های صوری، توسعه سامانه‌های میترینگ و مانیتورینگ و ارائه خدمات هوشمند، در کنار یکدیگر به صیانت از منابع سوخت کشور و مدیریت ناترازی کمک کرده‌اند.